Projekt jest zrealizowany przez Małgorzatę Kuciewicz w ramach stypendium artystycznego m.st. Warszawy, 2024.

wspomaga czytanie wyglądu nieba, a tym samym przyrodniczych zmian, które się na nim obrazują. 11 Powłoka powietrzna Ziemi jest widzialna, rozgrzana drga, chłodna rozciąga widnokrąg, falując wprowadza światła w pulsacje. Zawieszona w przestrzeni woda “meteorologiczna” rozprasza, pochłania, załamuje lub odbija promienie słoneczne co wywołuje malownicze efekty. Natężenie niektórych zjawisk zależy od nasycenia powietrza parą, brak możliwości obserwacji innych wynika ze zmian w obiegu wody czy zmętnienia powietrza. ↩︎

Obserwatorium uczy orientowania się w czasie i terenie bez urządzeń cyfrowych, wzmacnia uważność bycia w świecie i poczucie przynależności do planety. Składa się z dziesięciu form architektonicznych, terenowych i ogrodowych osadzonych w strukturze Warszawy. Są to przestrzenie doświadczania różnorodności i subtelności zjawisk niebnych, naturalnych cykli Ziemi, ruchliwości żywiołów. 

Model 1:100 by onimo
Model 1:100 by onimo

Kwadrant obserwacji cienia Ziemi – cienia planety padającego na atmosferę podczas świtu i zmierzchu, naprzeciwko wschodu i zachodu Słońca. Jest on widoczny nad horyzontem jako ciemne pasmo zwieńczone różowym „rąbkiem” przeciwzorzy. Cień Ziemi uwidacznia ruch obrotowy naszego globu. Niektórzy, obserwując to zjawisko, doświadczają tzw. efektu oglądu, czyli poczucia jedności z planetą. 22 Przebieg przeciwzorzy zajmuje (rano i wieczór), aż 1/12 część doby. Przy zmętnieniu atmosfery, czyli wieczorem, jest lepiej widoczna. Najżywsze natężenie rumiany łuk miewa w październiku, a najsłabsze w kwietniu. ↩︎ Pawilon obramowuje horyzont co pomaga obserwować zmiany położenia Słońca – kadruje widnokrąg pomiędzy punktami NE—SW. Jego ściany wyznaczają azymuty dla solstycjum – przesilenia letniego 20/21 czerwca i zimowego 21/22 grudnia.  Słoneczna orientacja sprawia, że pawilon jest statyczną oprawą dla przesuwającego się zjawiska. Kopiec umożliwia zmianę wysokości punktu obserwacji podczas podnoszenia się planetarnego cienia – schodząc w dół podczas jego wrastania można pełniej doświadczać kulistości Ziemi. Obserwatorium zlokalizowane jest na Ursynowie, 52°09’12.3″N 21°03’12.2″E, w pobliżu miejsca, gdzie Władysław Smosarski prowadził spostrzeżenia zmrokowe w latach 1913-1920.

Model 1:100 by onimo
Model 1:100 by onimo

Krąg zniekształceń tarczy Słońca, które ujawniają niewidoczne uwarstwienia atmosfery, jej budowę, rozkład temperatur i gęstości powietrza. Obserwatorium zlokalizowane jest w otwartym terenie, na mokrych łąkach Zakola Wawerskiego 52°13’30.7″N 21°07’14.7″E. Kompozycja nawiązuje do megalitycznych budowli, w których prowadzono obserwację cykli przyrodniczych. Kamienny krąg siedzisk o kształtach zniekształconych zarysów słońca pozwala na porównanie sekwencji zmian tarczy. Od pojawienia się na horyzoncie górnego skraju Słońca, do całkowitego wynurzenia tarczy. Gdy powierzchnia terenu wytwarza warstwę powietrza o mniejszej gęstości można obserwować zniekształcenie dolne, iluzoryczne odbicie plamy słonecznej tuż nad horyzontem. Najbardziej znane fazy to waza etruska oraz omega. Jeżeli w atmosferze występuje kilka warstw nieciągłości (inwersji) obrys deformuje się faliście, wygina lub tworzy wiele obrazów. W środku kręgu, na osi N-S ustawiony jest dolmen, na wzór neolitycznych portali, kadrujący wschód/zachód w dniach równonocy (20/21 marca, 22/23 września), gdy Słońce wschodzi dokładnie na wschodzie, a zachodzi na zachodzie. 33 W Warszawie nawet w ekwinokcjum (zrównanie dnia i nocy) dzień jest dłuższy o 9’30”. ↩︎Portal pozwala odczytać szerokość geograficzną, jego spód dopasowany jest do wysokości górującego Słońca (górowanie 38° po południowej stronie nieba).

 

 

Model 1:100 by onimo
Model 1:100 by onimo

Srebrny ogród niuansów światła odksiężycowego. Forma terenowa w kształcie krateru obsadzona jest roślinnością o popielatych, siwych i srebrzystych liściach. Srebrny ogród wspomaga obserwację blasku Ziemi (światła popielatego), poświaty widocznej na nieoświetlonej części Księżyca, pochodzącej ze światła słonecznego odbitego od ziemskiej atmosfery. Monitorowanie zmienności tej poświaty pomaga śledzić albedo Ziemi, ważny wskaźnik globalnego ocieplenia. Poświata jest szczególnie dobrze widoczna wiosną, w fazie cienkiego sierpa (kwadra pierwsza). Obserwatorium znajduje się na polanie w Lesie Bemowskim 52°15’59.2″N 20°53’06.3″E. Miejsce to ma lepsze parametry jeżeli chodzi o zanieczyszczenie światłem, bo miejska łuna jest tłumiona lasem. Radiancja (luminancja) 0.30-0.35 W·sr−1·m−2. 44 Rośliny tworzące achromatyczny ogród: Starzec popielny, mrozy (Senecio cineraria); Srebrzyk druciak (Calocephalus); Wrotycz Haradjana (Tanacetum haradjanii); Kostrzewa sina ‘Blauglut’ (Festuca glauca ‘Blauglut’); Lawenda (Lavandula); Bylica Stellera Mori s Strain (Artemisia stelleriana); Rozchodnik łopatkowaty (Sedumpur pureum); Dichondra srebrzysta (Dichondra argentea “Silver Falls”); Kocanka włochata (Helichrysum italicum); Oliwnik wąskolistny (Olea europea); Szałwia srebrzysta (Salvia argentea); Skrzydła anielskie (Senecio candicans “Senaw”); Mikołajek jukolistny (Eryngium yuccifolim); Wierzba Sageleaf (Salix candida). ↩︎ Ogród pozwala celebrować kalendarz księżycowy: miesięczny cykl jasnych i ciemnych nocy związany z fazami księżyca, jego kursem i położeniem względem Ziemi. Najlepszy moment na kąpiele księżycowe to pełnia, dzień gdy Księżyc wschodzi dokładnie wtedy, gdy zachodzi Słońce, a jego blask jest najsilniejszy. W dniach poprzedzających pełnie można popołudniu wypatrywać Księżyca również na dziennym niebie oraz podziwiać niuanse światła słoneczno-lunarnego.

 

 

Model 1:100 by onimo
Model 1:100 by onimo

Dryfujące obserwatorium tęcz. Mgły, opary i opryski, pary rosiste i zasłony deszczowe zwiększają szanse na wystąpienie zjawiska. Dryfujący pomost dla warszawskiego odcinka Wisły można cumować i obracać w relacji do warunków atmosferycznych oraz pozycji Słońca. By odnaleźć tęczę należy stanąć tyłem do światła i skierować wzrok w kierunku przeciwnym. Wielobarwny łuk o promieniu kątowym 40-42° utworzy się wokół punktu przeciwsłonecznego. Jaskrawa tęcza występuje zazwyczaj tuż przed deszczem lub wkrótce po nim, na kroplach opadowych chmur Cumulonimbus (kłębiastych). W porze zmierzchowej, przy drobnym deszczu, występują tęcze czerwone, monochromatyczne. Biała tęcza tworzy się we mgle, jest znacznie szersza od zwykłej tęczy, bez wyraźnych barwnych efektów. Tęcze lunarne widoczne są w świetle księżycowym. Tęczę na rosie można zaobserwować przy wschodzie Słońca. Rozpina się na płaskiej, zroszonej płaszczyźnie traw i jest hiperboliczna, pozostałe mają postać wertykalnego wycinku koła. Tęcza odwrócona, czyli łuk okołozenitalny wywołany bywał załamaniem światła na kryształach lodu w mroźnym powietrzu. Zjawisko to w Warszawie zanika.

 

 

Model 1:100 by onimo
Model 1:100 by onimo

 

Meridian, przestawny dach paraboliczny do obserwacji zodiakalnych, światła zodiakalnego (przeciwblasku), poświaty ukazującej się na nocnym niebie w pasie przebiegającym wzdłuż ekliptyki (zodiaku). Widoczność światła zodiakalnego obecnie jest rzadkością, najlepiej wypatrywać go  podczas nowiu,  w lutym i marcu wieczorem na zachodzie, we wrześniu i październiku przed świtem na wschodzie. 55 Łatwiej jest dostrzec je techniką zerkania, patrząc nie na wprost, a kątem oka, bardziej światłoczułym. ↩︎ Perforacje w dachu przedstawiają astronomiczny zodiak, łącznie z Wężownikiem to 13 konstelacji, widocznych na niebie w nierównych okresach. Słońce przebywa najdłużej w gwiazdozbiorze Panny (około 44 dni), a najkrócej w gwiazdozbiorze Skorpiona (około 6 dni). Niebo Warszawy ma dziewiątą, najniższą klasę w skali Bortle’a, używanej do szacunkowej oceny jakości nocnego nieba. Pawilon ma przybliżać również ten problem –  ograniczenia oglądu gwiaździstego nieba. Czasami trudno dostrzec wirowanie kosmosu, pozorną rotację gwiazd wokół biegunowej Gwiazdy Polarnej, która jako jedyna nie zmienia swojego położenia. Pawilon ustawiany jest w orientacji WZ, dach paraboliczny odcina światło, obserwacje można czynić przez odsuwany szyber, który udostępnia pas nieba wzdłuż południka [kadruje też gwiazdę biegunową]. Forma naśladuje dach Salle méridienne Jean’a Prouvé z 1951 roku.

Z uwagi na fotozanieczyszczenie pawilon przestawiany jest na różne południki. Wybrane mają znaczenie historyczne:

1.Warszawski Południk, długość 21°00’00″E (polana na Polu Mokotowskim, 52°12’49.6″N). Jest to miejsce w centrum Warszawy, które ma lepsze parametry widzialności. Radiancja (luminancja) 2.0-3.0 W·sr−1·m−2, przy dominującej wartości wokół 40.0-65.0 W·sr−1·m−2, a optymalnej 0.30 lub mniej. Przesunięcie czasu UTC +01:24;

2.Warszawski Południk Zerowy, długość 21°01’39″E, wytyczony w 1825 roku przez astronoma Franciszka Armińskiego, przechodzący przez środek Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego przy Al. Ujazdowskich;

3.Południk fundamentalny, dawny “Południk Warszawski”, długość 21°00′33″E, biegnący przez stanowisko pomiarów geodety Józefa Mordas-Żylińskiego na pl. Teatralnym i szpic wieży ratuszowej (wytyczony w 1872 roku).

 

 

Makieta, Skala 1:100, drewno, 40x40cm. Wsparcie: onimo
Makieta, Skala 1:100, drewno, 40x40cm. Wsparcie: onimo

Grota obserwacji zmian koloru nieba obniżona jest pod poziom gruntu, pozwala na obserwacje spod horyzontu. Oculus kopuły nad salą największą umożliwia obserwacje zenitu, w którym dzienny błękit wydaje się najmocniejszy. W średniej wielkości sali można podziwiać jak niebo staje się bledsze ku dołowi. W zmianie tonu zabarwienia nieba obrazuje się gęstość atmosfery, błękitnieje ona gdy rzednie. Wizjer nad najmniejszą salą kadruje odpowiedni almukantarat (wysokości ok. 7°) nad widnokręgiem, gdzie błękit przechodzi w białawy pas, wyraźnie widoczny podczas posuchy. Sklepienia architektoniczne przybliżają budowę “sklepienia niebieskiego”: gęstość, prężność atmosfery i jej ciągłość w przestrzeni,  “ziarnistość ośrodka” (molekularną budowę materii) opisane przez Mariana Smoluchowskiego w 1911 r. Pomiaru stopnia nasycenia niebieskości nieba można dokonać dzięki obrotowym cynajometrom, kołom barw o różnych odcieniach, pomysłu Horace-Bénédicta de Saussure’a z 1788 r. Nocami, przy niebie gwiaździstym można obserwować poświatę niebieską, własny blask atmosfery, jarzenie nieba. Wydaje się ono najintensywniejsze przed północą, około 10° nad horyzontem. Czasami “jasna noc” to wynik naturalnej jasności poświaty powietrznej, nie miejskich świateł. W Warszawie statystycznie przez 150 dni w roku występuje zachmurzenie, stan meteorologiczny, w którym chmury zasłaniają co najmniej 95% nieba, uniemożliwiając obserwacje jego koloru. Grotę skrywa polana w Parku Bródnowskim, 52°17’28″N 21°02’07″E. Jej forma nawiązuje do podziemnego obserwatorium astronomicznego Stjerneborg (Zamek Gwiazd), które duński astronom Tycho Brahe zbudował na wyspie Ven w 1584 r.

 

 

Makieta, Skala 1:100, drewno, 40x40cm. Wsparcie: onimo
Makieta, Skala 1:100, drewno, 40x40cm. Wsparcie: onimo

Zwierciadło poblasków. Fotometeory w Warszawie występują w dwóch skalach – nieboskłonu oraz bezpośredniego otoczenia człowieka. W widoku odległym można odbierać: świetlisty otok (nimb), pierścienie wokół tarcz słońca i księżyca (halo) lub ich barwną poświatę (wieniec). W widoku bliskim dostrzegać należy odbicia kierunkowe, zwierciadlane: refleksy, latające blaski, światła pstrokate, migotki powstałe poprzez odbicie w wodzie oraz smugi światła na falach. Ich ruchliwość i ulotność wymagają kalibracji uwagi, pozostania w bezruchu i kontemplowania subtelnej modulacji przestrzeni światłem. Sadzawka uczestniczy w wytwarzaniu tych zjawisk – fragment spodu zadaszenia mieni się zależnie od pozycji Słońca. Ława po wewnętrznym obwodzie zbiornika pozwala na powolne przesuwanie się i podążanie za świetlistością.  “Niebne lustro” w centrum to wklęśnięcie pozwalające śledzić sunący cień. Lokalizacja: podskarpie na Powiślu, w miejscu dawnego stawu, 52°14’20.0″N 21°01’22.7″E. Najwięcej dni obserwacyjnych, czyli bezchmurnych wypada w Warszawie w maju i wrześniu.

 

 

Makieta, Skala 1:100, drewno, 40x40cm. Wsparcie: onimo
Makieta, Skala 1:100, drewno, 40x40cm. Wsparcie: onimo

Instrument terenowy do obserwacji przedniebia, zjawisk związanych ze zmętnieniem powietrza, jego zawartością. Zlokalizowany jest na osi Założenia Stanisławowskiego, 52°13’07.5″N 21°05’18.5″E, tak by bez ograniczeń widoczności (przesłaniania) obiektów prowadzić obserwacje w dalekim oglądzie, oceniać perspektywę powietrzną oraz prawo kontrastów —percepcję różnic w luminancji i barwie. W zależności czy patrzymy ze słońcem lub pod słońce instrument staje się punktem widokowym typu sylwetowego lub typu barwnego. Można z niego oceniać widzialność, czyli zasięg dostrzegania obiektów, zatartą widzialność lub jej nietypowy zasięg np. po silnych wiatrach, czyli niezwykłą przejrzystość powietrza. Stopniowy wzrost przezroczystości, rozproszonej klarowności, od sierpnia do stycznia związany jest z rocznym cyklem ubywania pary wodnej z atmosfery. Po erupcjach wulkanicznych w odległych miejscach na planecie, niezwykle rzadko, ale również w Warszawie, występuje Pierścień Bishopa – białawy krąg wokół słońca, ze słaboniebieskawym zabarwieniem od strony wewnętrznej. Świadczy on, że dotarł do nas pył o wielkości ziaren ok. 1µm (1/1000 mm), co obrazuje wzajemne powiązania odległych systemów ziemskich. Forma punktu widokowego nawiązuje do obserwatorium Uług Bega w Samarkandzie, z 1420 r.

 

Makieta, Skala 1:100, drewno, 40x40cm. Wsparcie: onimo
Makieta, Skala 1:100, drewno, 40x40cm. Wsparcie: onimo

Mrozowisko, zagłębienie terenowe do obserwacji fenomenów mrozowych. Zlokalizowane jest w lesie miejskim w Białołęce Dworskiej, zorientowane N-S wzdłuż południka warszawskiego 52°21’13.0″N 21°00’00″E. Jest to teren dla którego prowadzono badania z urbiekologii i klimatologii miasta. Forma terenowa to tzw. suchy rów o klinowym kształcie, wybrukowany ciosem kamiennym. Orientacja NS sprawia, że idące od północy najzimniejsze i najcięższe powietrze spływa wzdłuż zagłębienia i tworzy zastoisko zimna. W Warszawie siarczysty mróz staje się rzadkością. Zanikają: mróz biały – zamarznięta rosa; szadź, mróz mokry – narośla lodowe z pary atmosferycznej; szron- osad atmosferyczny tworzący drobne lodowe kitki; omraza – szklista powłoka, gdy zimne powietrze ścina wilgoć oraz lodowica – zamarzająca mgła. “Zimny dół” obserwacyjny ma wzmacniać warunki dla występowania tych fenomenów. Kontrastowy kolor kamienia pozwoliłby też dostrzec pył diamentowy, opad niewielkich kryształków lodu, nierozgałęzionych w gwiazdki igiełek. Skrzące się punkciki opadają tak wolno, że sprawiają wrażenie zawieszonych w powietrzu. Niskie temperatury występują rzadziej niż dawniej, warto obserwować zjawiska optyczne przy przelotnych przymrozkach, jak np. tych występujących w połowie maja na tzw. zimnych ogrodników.

 

 

Model 1:100 by onimo
Model 1:100 by onimo

Platforma do obserwacji chmur, niewidzianych dawniej w Warszawie jak Asperitas (chropowate), czy Mammatus (bąbelkowe). Kolory chmur informują o mroźności powietrza w górnych warstwach atmosfery (obłoki srebrzyste) lub jego suchości nad miastem (blask alpejski). W zimie, o poranku można podziwiać cieniowe pasma rzucane przez chmurę prześwietlającą promieniami słońca, dawniej zwaną “słonecznicą”. Platforma zorientowana jest wobec stron świata, na jej posadzce uwidoczniona jest linia WZ. Znajduje się w Lasie Młociny, 52°18’50.9″N, 20°55’47.8″E, na równinie, dodatkowo gęsto obsadzonej grabami (Carpinus betulus L.). Drzewa są tak prowadzone, by osiągały jednolitą wysokość ok. 3,5 m, łączyły swe szerokie, zagęszczone korony, by odciąć wizualny dostęp do nieba, tym którzy wędrują przez las. Zrównana z poziomem wierzchołków grabów platforma udostępnia rozległy widok. Podczas obserwacji ulotnych form chmur zapewnia ona twardość, której doświadcza się stojąc na wielkiej skale. Na platformę prowadzą tarasy rampowe, wzorowane na schodach serpentynowych zbudowanych na przełomie XVIII i XIX wieku w Puławach. Opisy platform Jørna Utzona z 1962 są naszą bezpośrednią inspiracją. 66 Platforms and Plateaus. Ideas of A Danish Architect, Zodiac, no.10 (1962): 114-117. ↩︎

 

Mapa rozproszonego obserwatorium pomagająca orientować się w terenie i czasie, bez urządzeń cyfrowych. Po obwodzie oznaczono koło kierunków w stopniach oraz kompasową skalę rumbową (różę wiatrów) z podziałem na 32 rumby. Środek mapy to centroid Warszawy.

Prototyp mapy, sposób składania. Okrągły kształt wymaga orientowania mapy względem kierunków NS/WZ.

21°01’39″E, Warszawskie Obserwatorium, 1925, NAC

Projekt jest realizowany przez Małgorzatę Kuciewicz w ramach stypendium artystycznego m.st. Warszawy.